Нэг худалдан авагч, нэг зам: Монголын баялаг яагаад хүч болж чадахгүй байна вэ

Зураг (Тавантолгойн нүүрс тээвэрлэж буй ачааны машин, архивын зураг: Brücke-Osteuropa / Wikimedia Commons, Public domain)

Монгол Улс 2025 онд түүхэн дээд хэмжээний нүүрс экспортолсон ч нэг тонныхоо дундаж үнийг 38 хувиар алдсан. Энэ бол санамсаргүй тохиолдол биш. Энэ бол манай эдийн засгийн бүтцийн гол шинжийг хамгийн тод харуулсан тоо юм.

Бид олон жил «баялагтай улс» гэдгээрээ өөрсдийгөө тодорхойлж ирсэн. Зэс, нүүрс, алт, уран, газрын ховор элемент. Гэвч баялагтай байх, баялгаараа хүч болох хоёр огт өөр зүйл. Энэ нийтлэл яагаад Монголын баялаг их гүрнүүдийн өрсөлдөөнд хөшүүрэг болж чадахгүй байгааг бүтцийн түвшинд тайлбарлахыг зорьсон.

Хариулт нь нэг өгүүлбэрт багтана: бид нэг худалдан авагчтай, нэг замтай.

Хоёр талт монополь: зарахдаа ч, зөөхдөө ч сонголтгүй

Монголын экспортын 90 гаруй хувь нэг улс руу явдаг. 2025 оны эхний есөн сард Хятадын эзлэх хувь 91.2, аравдугаар сард 90.1 хувь байв. Хоёрдугаарт орох Швейцарь (голдуу алт) 5–7 хувьтай. Бусад нь бараг тоологдохгүй.

Эдийн засгийн онолд үүнийг монопсони буюу ганц худалдан авагчийн зах зээл гэдэг. Худалдан авагч ганц бол үнийг худалдагч биш, худалдан авагч тогтооно.

Гэхдээ асуудал үүгээр дуусахгүй. Монгол далайд гарцгүй. Бүтээгдэхүүнээ дэлхийн зах зээлд гаргах зам нь мөн Хятад эсвэл Оросын нутгаар л дамжина. Тиймээс тээвэрлэлтийн хувьд бид монополь үнийн дор байна. Энэ хоёр нийлээд хоёр талт монополь буюу давхар хавх үүсгэдэг:

• Зарахдаа — нэг худалдан авагч үнийг хэлнэ.
• Зөөхдөө — нэг зам дамжуулах үнийг хэлнэ.
• Үр дүнд нь — Монгол дэлхийн далайн түүхий эдийн зах зээлээс бодит утгаараа тусгаарлагдсан.

Хамгийн тод жишээ: 2026 оны эхний хагаст Монгол Хятадын коксжих нүүрсний импортын 60.7 хувийг дангаараа хангасан. Нийлүүлэгчдийн дунд нэгдүгээрт байна. Гэвч энэ байр суурь үнийн хүч өгөөгүй. Учир нь Хятадад өөр сонголт бий — Австрали, Орос, Канад. Харин Монголд өөр худалдан авагч алга.

Тэгш бус хамаарал гэдэг ийм л зүйл: бид Хятадын хамгийн том нийлүүлэгч болсон ч, бидэнд Хятад хэрэгтэй шиг Хятадад бид хэрэгтэй биш.

Казахстан яагаад өөр байр суурьтай вэ

Казахстан ч мөн далайд гарцгүй, түүхий эдийн эдийн засагтай, Орос, Хятадын дунд оршдог. Гэхдээ түүнд нэг шийдвэрлэх ялгаа бий: сонголт.

Каспийн тэнгисээр дамжин Кавказ, Турк, Европ руу гардаг «Дундад коридор» Казахстанд Оросыг тойрох гарц өгдөг. Хятад руу ч төмөр замаар холбогдоно. Тиймээс Казахстаны нефть, уран, металл хэд хэдэн чиглэлд зарагдаж чадна. Олон зам гэдэг олон худалдан авагч, олон худалдан авагч гэдэг үнийн хүч.

Монголд ийм гуравдагч гарц алга. Хоёр хөршийн нутгаас өөр гарц газарзүйн хувьд байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, Монгол, Казахстаны ялгаа баялгийн хэмжээнд биш — гарцын тоонд оршино.

Хаагдаж буй цонх: 2028–2032

Монголд түүхий эдийн орлогоо боловсруулах үйлдвэрлэл болгон хувиргах хугацаа ойролцоогоор 2028–2032 он хүртэл л үлдлээ. Үүнийг гурван хүчин зүйл тодорхойлж байна.

1. Хятадын ган буурч байна. Хятадын түүхий ган 2025 онд 960 сая тонн болж, зургаан жилд анх удаа 1 тэрбумаас доош орсон. 2026 оны эхний есөн сард дахин 2.9 хувиар буурав. Ган буурвал коксжих нүүрсний эрэлт буурна.
2. Технологи өөрчлөгдөж байна. Хятад цахилгаан нуман зуух руу аажмаар шилжиж байна. Энэ технологи коксжих нүүрс бус, хаягдал төмөр хэрэглэдэг. Өөрөөр хэлбэл, манай гол экспортын бүтээгдэхүүний эрэлт бүтцийн хувьд агшиж байна.
3. Үнэ аль хэдийн унажээ. 2025 онд Монголын нүүрсний экспорт хэмжээгээрээ дээд амжилт тогтоосон ч дундаж үнэ тонн тутамд 64 ам.доллар болж, 38 хувиар буурсан. Хэмжээ өсч, үнэ унах нь худалдан авагчийн зах зээлийн сонгодог шинж.

Зэсийн тал арай удаан. Оюу толгойн далд уурхай 2028–2036 онд жилд дунджаар 500 мянган тонн зэс үйлдвэрлэхээр төлөвлөгдсөн. Энэ бол Монголын түүхэн дэх хамгийн том, гэхдээ нэг удаагийн орлогын давалгаа.

Дүгнэлт тодорхой: нүүрсний орлого суларч эхлэх, зэсийн орлого оргилдоо хүрэх хугацаа давхцаж байна. Тэр давхцал бол орлогоо нэмүү өртөг шингэсэн үйлдвэрлэл болгох сүүлчийн боломжит цонх. Түүнийг хэрэглээ, цалин, төсвийн урсгал зардалд үрвэл 2036 оноос хойш Монгол дахиад зөвхөн түүхий эд зардаг, тэр нь ч үнэгүйдсэн улс болон үлдэнэ.

«Гуравдагч хөрш»: хүсэл бий, хүргэх зам алга

АНУ-тай стратегийн түншлэл Монголд бодит, хэмжигдэхүйц ашиг төдийлөн авчирсангүй. Үүний шалтгаан нь сайн санаа дутсандаа биш, газарзүйд оршино.

АНУ критик минералын түншээ сонгохдоо хоёр шалгуурыг хардаг гэж үздэг: нөөцтэй эсэх, технологийн хамааралтай эсэх. Гэвч гуравдахь, хамгийн чухал шалгуур бий — худалдан авсан түүхий эдээ биечлэн авч гарах боломж. Монголоос гарах аливаа хүдэр, баяжмал Хятад эсвэл Оросын нутгаар л дамжина. Тэр хоёр улс бол яг АНУ-ын нийлүүлэлтийн сүлжээгээ хамгаалах гэж буй өрсөлдөгчид. Тиймээс Монгол хэчнээн их нөөцтэй байсан ч АНУ-ын урьдчилсан худалдан авах (offtake) гэрээний жагсаалтад ордоггүй.

Хоёр талын харилцааны бодит дулааныг нэг жишээ сайн харуулна. 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 2-ноос эхлэн АНУ-ын бизнес, жуулчны (B1/B2) виз авах Монгол иргэд 15 мянган ам.доллар хүртэлх барьцаа буюу визийн бонд төлөх шаардлагатай болсон. Нэг багцад нэмэгдсэн 12 улсын нэг нь Монгол. «Стратегийн түнш» гэж нэрлэдэг улсын иргэдэд ийм шаардлага тавина гэдэг нь түншлэл нэг яамны түвшинд, цагаачлалын бодлого өөр яамны түвшинд тусдаа явдгийг харуулна.

Энэ бол «Цаглашгүй дайн»-ы гол санаатай нийцнэ: Америкт хүсэл байна, гэхдээ тэр хүслээ биелүүлэх чадвар суларч, дэлхий үүнийг харж байна.

Монголын жинхэнэ хөрөнгө газар доор биш

Монголын хамгийн үнэ цэнтэй стратегийн хөрөнгө бол ашигт малтмал биш, ажиллаж буй ардчилал. Зэс, нүүрсийг өөр газраас олж болно. Харин Ази тивийн голд, хоёр авторитар гүрний дунд 35 жил оршин тогтносон ардчилсан монгол үндэстний улсыг өөр хаанаас ч олохгүй.

Энэ нь Оросын хувьд онцгой утгатай. Буриад, Тува, Халимаг зэрэг Сибирийн үндэстний бүгд найрамдах улсуудын хүн ам хил давж ирээд, монгол хэлтэй, монгол соёлтой хүмүүс сонгуулиар засгаа сольж, чөлөөтэй ярьж, эрх чөлөөтэй амьдарч буйг хардаг. Энэ бол «ардчилал бидэнд тохирохгүй» гэсэн өгүүлэмжийг өдөр бүр няцаадаг үлгэр жишээний нөлөө.

Оросын нөлөөг гурван давхаргаар ялгаж харах нь зөв:

• Хамаарлыг хадгалах — шатахуун, цахилгаан, төмөр замаар. Баримтаар нотлогдсон.
• Дотоод хяналт — Буриад болон пан-монголизмын хандлагыг Оросын дотор анхааралтай ажигладаг. Баримтаар нотлогдсон.
• Монголын эдийн засгийг идэвхтэй хорлох — нотлогдоогүй.

Энэ ялгаа чухал. «Орос бүх зүйлийн ард байна» гэдэг хуйвалдааны онол биш, «Орос Монголыг үлгэр жишээ болгохыг хүсэхгүй» гэдэг бүтцийн ашиг сонирхол л харагдаж байна.

Хятадын нөлөө өөр замаар явна. Тэр албадлагаар биш, тав тухаар ажилладаг: хялбар худалдаа, ойрын зах зээл, хурдан ашиг. Тав тухтай хамаарал албадсан хамаарлаас илүү удаан тогтвортой байдаг. Учир нь түүнээс гарах хүсэл төрдөггүй.

Буруу асуулт, зөв асуулт

Монголын олон нийтийн яриа ихэвчлэн нэг асуултын эргэн тойронд эргэлддэг: «Манай баялгийг Америк авах уу, Хятад авах уу, Орос авах уу?»

Энэ асуултыг тавьсан мөчөөс Монгол өөрийгөө бараа болгочихдог. Зөв асуулт өөр:

«Манай баялгийг авахын тулд та Монголд юу үлдээх вэ?»

• Хятад зэс авах уу? — боловсруулах шатыг Монголд үлдээ.
• Америк критик минерал авах уу? — капитал, технологи, баталгаат зах зээл авчир.
• Япон, Солонгос авах уу? — өндөр технологийн үйлдвэрлэл байгуул.
• Европ авах уу? — стандарт, санхүүжилт, боловсруулах үйлдвэр оруул.
• Орос хамтрахыг хүсэж байна уу? — хараат байлгах бус, нэмүү өртөг бүтээ.

Гэхдээ шударга байя: хоёр талт монополийн нөхцөлд энэ асуултыг тавих хүч Монголд хязгаарлагдмал. Худалдан авагч ганц, зам ганц бол «юу үлдээх вэ» гэж асуухад нөгөө тал «өөр хэнд зарах юм бэ» гэж хариулна. Тиймээс эхний ажил бол хоёр дахь худалдан авагч, хоёр дахь зам-ыг бодитоор бий болгох. Тэр болтол боловсруулах үйлдвэрлэл нь гадны сайн санаанаас биш, Монголын өөрийн төсөв, өөрийн шийдвэрээс л хамаарна.

Монгол нэг их гүрнийг сонгох ёсгүй. Их гүрнүүд Монголыг сонгохын төлөө өрсөлдөх нөхцөлийг бүрдүүлэх нь төрийн ажил.

Хамгийн чухал санаа

Монголын асуудал баялаг дутсандаа биш, сонголт дутсандаа. Нэг худалдан авагч, нэг зам байгаа цагт баялаг хүч биш, хараат байдал болдог. 2028–2032 оны цонх хаагдахаас өмнө зэсийн орлогоо боловсруулах үйлдвэр, хоёр дахь гарц болгон хувиргаж чадах эсэх нь XXI зуунд Монгол тоглогч байх уу, талбар байх уу гэдгийг шийднэ.