Зүүн Өмнөд Азийн хорт утаа: гэм буруутнаас хууль зүйн хариуцлага тооцохыг шаардаж байна
Зураг (Куала-Лумпур дахь утаа (2026 оны 9 дүгээр сар, AQI 200): Renek78 / Wikimedia Commons, CC0)
Индонезийн сүүлийн арван жилийн хамгийн хүчтэй ойн түймрээс үүссэн хорт утаа сүүлийн хоёр сарын турш Малайз, Сингапурын тэнгэрийг бүрхсэн тул хууль зүйн хариуцлага тооцохыг шаардах дуу хоолой нэмэгджээ. Түймрийн ихэнхийг Индонезийн далдуу модны тариалангийн эздийн газар цэвэрлэх үйл ажиллагаатай холбож байгаа бөгөөд 2 сая гаруй га талбай шатсан гэсэн тооцоо бий.
Онолын хувьд хилийн чанадын утааны хариуцлагыг тооцох дотоодын болон олон улсын хуулиудын цогц байдаг ч улс орнуудын тусгаар тогтнолыг хүндэтгэх мэдрэмж, хэрэгжүүлэх механизмгүй байдал, нотлох баримт цуглуулахад тулгардаг бэрхшээлээс болж практик дээр арга хэмжээ авахад хүндрэлтэй. 2002 онд баталсан Хилийн чанадын утааны тухай АСЕАН-ы гэрээ 11 гишүүнийг утаатай тэмцэхэд хамтран ажиллахыг үүрэгжүүлдэг боловч түүнд Олон улсын шүүх зэрэг шүүхийн байгууллагаар хэрэгжүүлэх заалт байхгүй, маргааныг зөвхөн хэлэлцээрээр шийддэг. Гэрээний зохицуулах алба Жакарта хотод энэ оны 4 дүгээр сард л нээгдсэн нь саналаас нь бараг дөрөвний нэг зууны дараа болсон хэрэг юм.
Сингапур 2014 онд баталсан хуулиараа хилийн чанадад гарсан үйл ажиллагаанд ч хариуцлага тооцох эрхтэй: зөрчигчид өдөрт 100,000 Сингапур доллар (дээд тал нь 2 сая доллар) хүртэл торгууль ногдоно. Энэ жил Байгаль орчны агентлаг Индонезид төвтэй 10 компанид түймэр түлэхээ зогсоох мэдэгдэл өгсөн ч өнөөдрийг хүртэл ганц компанийг ч шүүхэд өгөөгүй. Малайзын засгийн газар үүнтэй төстэй хууль батлах талаар бодож буйгаа хэлсэн ч 2023 онд нотлох баримтын бэрхшээлээс болж ийм төслөө орхисон байдаг.
Шүүхэд оруулахад хамгийн том саад нь бодит нотлох баримт: хиймэл дагуул, цаг уурын мэдээгээр сэжигтэн компанийг тодорхойлж болох ч гэм буруугийн нотолгоо Индонезийн эрх баригчдын хамтын ажиллагааг шаардана гэж Сингапурын Үндэсний их сургуулийн хуульч Алан Тан үзжээ. Компаниуд «түймэр бидний концессоос гадна эхэлж, тархсан» гэж өмгөөлөх магадлалтай.
Дипломат дарамт ч бий. Лхагва гарагт Индонезийн ерөнхийлөгч Прабово Субианто өөрийн улсыг «доромжлох дуртай» орнуудыг шүүмжилж, түймэрт хариуцлагатай гэж үзсэн гадаадын компаниудыг ил болгохоо амлав. Үүний өмнө Малайзын нэгэн улс төрч Индонезийг АСЕАН-д «гадуурхагдсан» улс шиг харьцах ёстой гэж мэдэгдсэн юм.
Шинжээчид зөвлөмж өгч байна: бүс нутагт зарагдах далдуу модны тос тогтвортой эх үүсвэртэй гэдгийг гэрчлэх сертификат шаардах, утаа гаргагч компаниудын бүтээгдэхүүнийг бойкотлох, тэдний санхүүжүүлэгч банкуудад ч хариуцлага тооцох зэрэг. Азийн байгаль орчны эрх зүйн хүрээлэнгийн захирал Мэттью Бэйрд Бээжингийн агаарын бохирдлыг Хятад 30 жил, их хэмжээний мөнгөөр бууруулсныг дурдаж, Зүүн Өмнөд Азид ч улс төрийн хүчтэй хүсэл зориг, олон шүүхийн хэрэг шаардлагатай гэжээ.
Эх сурвалж: Al Jazeera (Жон Пауэр, 2026.10.22).
