Зураг (Тавантолгойн нүүрс тээвэрлэж буй ачааны машин, архивын зураг: Brücke-Osteuropa / Wikimedia Commons, Public domain)

Монгол Улс 2025 онд түүхэн дээд хэмжээний нүүрс экспортолсон ч нэг тонныхоо дундаж үнийг 38 хувиар алдсан. Энэ бол санамсаргүй тохиолдол биш. Энэ бол манай эдийн засгийн бүтцийн гол шинжийг хамгийн тод харуулсан тоо юм.

Бид олон жил «баялагтай улс» гэдгээрээ өөрсдийгөө тодорхойлж ирсэн. Зэс, нүүрс, алт, уран, газрын ховор элемент. Гэвч баялагтай байх, баялгаараа хүч болох хоёр огт өөр зүйл. Энэ нийтлэл яагаад Монголын баялаг их гүрнүүдийн өрсөлдөөнд хөшүүрэг болж чадахгүй байгааг бүтцийн түвшинд тайлбарлахыг зорьсон.

Хариулт нь нэг өгүүлбэрт багтана: бид нэг худалдан авагчтай, нэг замтай.

Хоёр талт монополь: зарахдаа ч, зөөхдөө ч сонголтгүй

Монголын экспортын 90 гаруй хувь нэг улс руу явдаг. 2025 оны эхний есөн сард Хятадын эзлэх хувь 91.2, аравдугаар сард 90.1 хувь байв. Хоёрдугаарт орох Швейцарь (голдуу алт) 5–7 хувьтай. Бусад нь бараг тоологдохгүй.

Эдийн засгийн онолд үүнийг монопсони буюу ганц худалдан авагчийн зах зээл гэдэг. Худалдан авагч ганц бол үнийг худалдагч биш, худалдан авагч тогтооно.

Гэхдээ асуудал үүгээр дуусахгүй. Монгол далайд гарцгүй. Бүтээгдэхүүнээ дэлхийн зах зээлд гаргах зам нь мөн Хятад эсвэл Оросын нутгаар л дамжина. Тиймээс тээвэрлэлтийн хувьд бид монополь үнийн дор байна. Энэ хоёр нийлээд хоёр талт монополь буюу давхар хавх үүсгэдэг:

• Зарахдаа — нэг худалдан авагч үнийг хэлнэ.
• Зөөхдөө — нэг зам дамжуулах үнийг хэлнэ.
• Үр дүнд нь — Монгол дэлхийн далайн түүхий эдийн зах зээлээс бодит утгаараа тусгаарлагдсан.

Хамгийн тод жишээ: 2026 оны эхний хагаст Монгол Хятадын коксжих нүүрсний импортын 60.7 хувийг дангаараа хангасан. Нийлүүлэгчдийн дунд нэгдүгээрт байна. Гэвч энэ байр суурь үнийн хүч өгөөгүй. Учир нь Хятадад өөр сонголт бий — Австрали, Орос, Канад. Харин Монголд өөр худалдан авагч алга.

Тэгш бус хамаарал гэдэг ийм л зүйл: бид Хятадын хамгийн том нийлүүлэгч болсон ч, бидэнд Хятад хэрэгтэй шиг Хятадад бид хэрэгтэй биш.

Казахстан яагаад өөр байр суурьтай вэ

Казахстан ч мөн далайд гарцгүй, түүхий эдийн эдийн засагтай, Орос, Хятадын дунд оршдог. Гэхдээ түүнд нэг шийдвэрлэх ялгаа бий: сонголт.

Каспийн тэнгисээр дамжин Кавказ, Турк, Европ руу гардаг «Дундад коридор» Казахстанд Оросыг тойрох гарц өгдөг. Хятад руу ч төмөр замаар холбогдоно. Тиймээс Казахстаны нефть, уран, металл хэд хэдэн чиглэлд зарагдаж чадна. Олон зам гэдэг олон худалдан авагч, олон худалдан авагч гэдэг үнийн хүч.

Монголд ийм гуравдагч гарц алга. Хоёр хөршийн нутгаас өөр гарц газарзүйн хувьд байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, Монгол, Казахстаны ялгаа баялгийн хэмжээнд биш — гарцын тоонд оршино.

Хаагдаж буй цонх: 2028–2032

Монголд түүхий эдийн орлогоо боловсруулах үйлдвэрлэл болгон хувиргах хугацаа ойролцоогоор 2028–2032 он хүртэл л үлдлээ. Үүнийг гурван хүчин зүйл тодорхойлж байна.

1. Хятадын ган буурч байна. Хятадын түүхий ган 2025 онд 960 сая тонн болж, зургаан жилд анх удаа 1 тэрбумаас доош орсон. 2026 оны эхний есөн сард дахин 2.9 хувиар буурав. Ган буурвал коксжих нүүрсний эрэлт буурна.
2. Технологи өөрчлөгдөж байна. Хятад цахилгаан нуман зуух руу аажмаар шилжиж байна. Энэ технологи коксжих нүүрс бус, хаягдал төмөр хэрэглэдэг. Өөрөөр хэлбэл, манай гол экспортын бүтээгдэхүүний эрэлт бүтцийн хувьд агшиж байна.
3. Үнэ аль хэдийн унажээ. 2025 онд Монголын нүүрсний экспорт хэмжээгээрээ дээд амжилт тогтоосон ч дундаж үнэ тонн тутамд 64 ам.доллар болж, 38 хувиар буурсан. Хэмжээ өсч, үнэ унах нь худалдан авагчийн зах зээлийн сонгодог шинж.

Зэсийн тал арай удаан. Оюу толгойн далд уурхай 2028–2036 онд жилд дунджаар 500 мянган тонн зэс үйлдвэрлэхээр төлөвлөгдсөн. Энэ бол Монголын түүхэн дэх хамгийн том, гэхдээ нэг удаагийн орлогын давалгаа.

Дүгнэлт тодорхой: нүүрсний орлого суларч эхлэх, зэсийн орлого оргилдоо хүрэх хугацаа давхцаж байна. Тэр давхцал бол орлогоо нэмүү өртөг шингэсэн үйлдвэрлэл болгох сүүлчийн боломжит цонх. Түүнийг хэрэглээ, цалин, төсвийн урсгал зардалд үрвэл 2036 оноос хойш Монгол дахиад зөвхөн түүхий эд зардаг, тэр нь ч үнэгүйдсэн улс болон үлдэнэ.

«Гуравдагч хөрш»: хүсэл бий, хүргэх зам алга

АНУ-тай стратегийн түншлэл Монголд бодит, хэмжигдэхүйц ашиг төдийлөн авчирсангүй. Үүний шалтгаан нь сайн санаа дутсандаа биш, газарзүйд оршино.

АНУ критик минералын түншээ сонгохдоо хоёр шалгуурыг хардаг гэж үздэг: нөөцтэй эсэх, технологийн хамааралтай эсэх. Гэвч гуравдахь, хамгийн чухал шалгуур бий — худалдан авсан түүхий эдээ биечлэн авч гарах боломж. Монголоос гарах аливаа хүдэр, баяжмал Хятад эсвэл Оросын нутгаар л дамжина. Тэр хоёр улс бол яг АНУ-ын нийлүүлэлтийн сүлжээгээ хамгаалах гэж буй өрсөлдөгчид. Тиймээс Монгол хэчнээн их нөөцтэй байсан ч АНУ-ын урьдчилсан худалдан авах (offtake) гэрээний жагсаалтад ордоггүй.

Хоёр талын харилцааны бодит дулааныг нэг жишээ сайн харуулна. 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 2-ноос эхлэн АНУ-ын бизнес, жуулчны (B1/B2) виз авах Монгол иргэд 15 мянган ам.доллар хүртэлх барьцаа буюу визийн бонд төлөх шаардлагатай болсон. Нэг багцад нэмэгдсэн 12 улсын нэг нь Монгол. «Стратегийн түнш» гэж нэрлэдэг улсын иргэдэд ийм шаардлага тавина гэдэг нь түншлэл нэг яамны түвшинд, цагаачлалын бодлого өөр яамны түвшинд тусдаа явдгийг харуулна.

Энэ бол «Цаглашгүй дайн»-ы гол санаатай нийцнэ: Америкт хүсэл байна, гэхдээ тэр хүслээ биелүүлэх чадвар суларч, дэлхий үүнийг харж байна.

Монголын жинхэнэ хөрөнгө газар доор биш

Монголын хамгийн үнэ цэнтэй стратегийн хөрөнгө бол ашигт малтмал биш, ажиллаж буй ардчилал. Зэс, нүүрсийг өөр газраас олж болно. Харин Ази тивийн голд, хоёр авторитар гүрний дунд 35 жил оршин тогтносон ардчилсан монгол үндэстний улсыг өөр хаанаас ч олохгүй.

Энэ нь Оросын хувьд онцгой утгатай. Буриад, Тува, Халимаг зэрэг Сибирийн үндэстний бүгд найрамдах улсуудын хүн ам хил давж ирээд, монгол хэлтэй, монгол соёлтой хүмүүс сонгуулиар засгаа сольж, чөлөөтэй ярьж, эрх чөлөөтэй амьдарч буйг хардаг. Энэ бол «ардчилал бидэнд тохирохгүй» гэсэн өгүүлэмжийг өдөр бүр няцаадаг үлгэр жишээний нөлөө.

Оросын нөлөөг гурван давхаргаар ялгаж харах нь зөв:

• Хамаарлыг хадгалах — шатахуун, цахилгаан, төмөр замаар. Баримтаар нотлогдсон.
• Дотоод хяналт — Буриад болон пан-монголизмын хандлагыг Оросын дотор анхааралтай ажигладаг. Баримтаар нотлогдсон.
• Монголын эдийн засгийг идэвхтэй хорлох — нотлогдоогүй.

Энэ ялгаа чухал. «Орос бүх зүйлийн ард байна» гэдэг хуйвалдааны онол биш, «Орос Монголыг үлгэр жишээ болгохыг хүсэхгүй» гэдэг бүтцийн ашиг сонирхол л харагдаж байна.

Хятадын нөлөө өөр замаар явна. Тэр албадлагаар биш, тав тухаар ажилладаг: хялбар худалдаа, ойрын зах зээл, хурдан ашиг. Тав тухтай хамаарал албадсан хамаарлаас илүү удаан тогтвортой байдаг. Учир нь түүнээс гарах хүсэл төрдөггүй.

Буруу асуулт, зөв асуулт

Монголын олон нийтийн яриа ихэвчлэн нэг асуултын эргэн тойронд эргэлддэг: «Манай баялгийг Америк авах уу, Хятад авах уу, Орос авах уу?»

Энэ асуултыг тавьсан мөчөөс Монгол өөрийгөө бараа болгочихдог. Зөв асуулт өөр:

«Манай баялгийг авахын тулд та Монголд юу үлдээх вэ?»

• Хятад зэс авах уу? — боловсруулах шатыг Монголд үлдээ.
• Америк критик минерал авах уу? — капитал, технологи, баталгаат зах зээл авчир.
• Япон, Солонгос авах уу? — өндөр технологийн үйлдвэрлэл байгуул.
• Европ авах уу? — стандарт, санхүүжилт, боловсруулах үйлдвэр оруул.
• Орос хамтрахыг хүсэж байна уу? — хараат байлгах бус, нэмүү өртөг бүтээ.

Гэхдээ шударга байя: хоёр талт монополийн нөхцөлд энэ асуултыг тавих хүч Монголд хязгаарлагдмал. Худалдан авагч ганц, зам ганц бол «юу үлдээх вэ» гэж асуухад нөгөө тал «өөр хэнд зарах юм бэ» гэж хариулна. Тиймээс эхний ажил бол хоёр дахь худалдан авагч, хоёр дахь зам-ыг бодитоор бий болгох. Тэр болтол боловсруулах үйлдвэрлэл нь гадны сайн санаанаас биш, Монголын өөрийн төсөв, өөрийн шийдвэрээс л хамаарна.

Монгол нэг их гүрнийг сонгох ёсгүй. Их гүрнүүд Монголыг сонгохын төлөө өрсөлдөх нөхцөлийг бүрдүүлэх нь төрийн ажил.

Хамгийн чухал санаа

Монголын асуудал баялаг дутсандаа биш, сонголт дутсандаа. Нэг худалдан авагч, нэг зам байгаа цагт баялаг хүч биш, хараат байдал болдог. 2028–2032 оны цонх хаагдахаас өмнө зэсийн орлогоо боловсруулах үйлдвэр, хоёр дахь гарц болгон хувиргаж чадах эсэх нь XXI зуунд Монгол тоглогч байх уу, талбар байх уу гэдгийг шийднэ.

Зураг (Порто Палермогийн булан: Quii77 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Албанийн өмнөд Ионы тэнгисийн эрэг дэх Порто Палермогийн булангийн хадан дотор Албанийн коммунист дарангуйлагч Энвер Ходжагийн үед бетоноор хучсан асар том хонгил барьж, цэргийн хөлөг онгоцыг дайсны довтолгооноос нуух зорилготой байжээ. Atlas Obscura энэ байгууламжийг «Албанийн Хүйтэн дайны нууц тэнгисийн цэргийн бааз» хэмээн нэрлэж 10 дугаар сарын 18-нд нийтэлсэн. Доорх зургуудаас энэ нууц баазыг, түүнийг тойрсон газар нутгийг үзээрэй.

1. Порто Палермогийн булан

Зураг (Порто Палермогийн булан: Quii77 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Булан Албанийн Ионы тэнгисийн эрэгт орших бөгөөд Ходжагийн үед олон нийтэд хаалттай, цэргийн хөлөг онгоц, шумбагч онгоцны бааз байжээ. Коммунизм задарснаас хойш хэдэн жилийн дараа нийтэд нээгдсэн. 1984 онд Баварийн тэргүүн сайд Франц Йозеф Штраус Лёгара уулын дээгүүр өнгөрөх үедээ энэ булангийн үзэсгэлэнг «Дагшин Калифорни» хэмээн тодорхойлжээ гэж Reuters өгүүлсэн байдаг.

2. Шумбагчийн хонгил

Зураг (Шумбагчийн баазын хонгил, 2018 он: Karelj / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Уулын хад дотор ухсан бетон хонгил булан руу шууд нээгддэг тул хөлөг онгоц уулын дотор орж, харагдахгүй нуугдаж чаддаг. Ходжагийн Албани Хүйтэн дайны үед улам тусгаарлагдаж, гадаад довтолгооноос айх айдсаараа эрэг дагуух болон улс даяарх цэргийн бэхэлгээг өргөнөөр барьсан гэж Atlas Obscura өгүүлжээ. Энэ байгууламж 1969 оны орчим эхэлсэн.

3. Хонгилын дотор

Зураг (Порто Палермогийн хонгил: David Stanley / Wikimedia Commons, CC BY 2.0)

Албани аялал жуулчлалын мэдээллийн эх сурвалжийн бичсэнээр 650 метр урттай хонгилыг Зөвлөлтийн тэнгисийн цэргээс булаасан хөлөг онгоцонд зориулж, агаарын довтолгооноос хамгаалах зорилгоор хад дотор ухсан. Хонгил шумбагчийн бааз гэж алдартай ч Atlas Obscura жижиг цэргийн хөлөгт зориулагдсан байж болох хэмээн тэмдэглэжээ.

4. Порто Палермогийн цайз

Зураг (Порто Палермогийн цайз: Pudelek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Хойгийн хошуу дээр, 19 дүгээр зууны эхэнд Тепеленагийн Али паш барьсан гурвалжин хэлбэртэй цайз байдаг. Цайзын дотор заримдаа үзэсгэлэн, соёлын арга хэмжээ, жишээ нь Порто Палермо наадам болдог. Албани аялал жуулчлалын гарын авлагын мэдээлснээр орох тасалбар 300 лек.

5. Ходжагийн бункерууд

Зураг (Албанийн Ходжагийн үеийн бункерууд: David.r.1929 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Албанид коммунист дэглэмийн үеэр барьсан улс даяар олон бункер, цэргийн бэхэлгээ баригдсан. Эдгээр нь дэглэмийн гадаад довтолгооноос айдсыг тод харуулдаг.

6. Лёгара давааны үзэх тавцан

Зураг (Лёгара давааны үзэх тавцан: Albinfo / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Албанийн Ривьерагийн дээгүүр өнгөрдөг Лёгара давааны үзэх тавцангаас Ионы тэнгисийн эрэг, булангуудыг харах боломжтой. 1984 онд Штраус Порто Палермогийн булангийн үзэсгэлэнг энэ уулнаас харж байжээ.

Өнөөдөр Порто Палермо нь цэнхэр тэнгис, цайз, Хүйтэн дайны нууц хонгилыг нэг дор үзэх боломжтой Албанийн Ривьерагийн чухал аялал жуулчлалын цэг болжээ.

Эх сурвалж: Atlas Obscura, «Porto Palermo Submarine Tunnel: Albania’s Secret Cold War Naval Base» (2026.10.18); Albania Travel Guide; Reuters (2014).

Зураг (Charli xcx, Бирмингем, 2024 оны 11 дүгээр сарын 29: Junefreund / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Variety-д мэдэгдсэнээр поп од Charli xcx Мартин Скорсезегийн «What Happens at Night» кинонд богино дүр (cameo) бүтээнэ. Киноны гол дүрд Леонардо ДиКаприо, Женнифер Лоренс тогложээ.

Apple, StudioCanal хамтран үйлдвэрлэж буй энэ киног готик сэтгэл зүйн аймшгийн кино гэж тодорхойлдог. Америк хос Европын жижиг хотод нярай үрчилж авахаар очдог бөгөөд хүүхдээ өөрсдийн болгохоор тэмцэх тусам өөрсдийнхөө тухай мэдэх нь багасдаг гэх өгүүлэмжтэй. Charli xcx-ийн дүр нууц хэвээр байгаа ч жүжигчдийн бүрэлдэхүүнд Мадс Миккельсен, Патрисия Кларксон, Жаред Харрис ч багтжээ.

Кино Питер Камероны 2020 оны ижил нэртэй зохиолоос сэдэвлэсэн ба зохиолыг Патрик Мэйбер бичсэн. Зураг авалт 3 дугаар сард Чех улсад эхэлсэн гэж TheWrap өмнө мэдээлж байсан. Энэ нь Скорсезегийн 2023 оны, 10 Оскарт нэр дэвшсэн «Killers of the Flower Moon» киноны дараах уран бүтээл бөгөөд тэр ДиКаприотой хамтарсан долоо дахь кино болно. Нээлтийн огноо хараахан тогтоогдоогүй байна.

Charli xcx сүүлийн хоёр жилд долоон кинонд тоглосон байна. Тэдний нэг нь түүний байнгын хамтрагч Айден Замириг найруулсан «The Moment» хэмээх хуурамч баримтат кино бөгөөд «Brat» цомгийн арилжааны амжилтыг хошигнон дүрсэлдэг. Түүний шинэ «Music, Fashion, Film» цомгийн нүүрэнд Жон Кэйл, Марк Жэйкобс, Скорсезе гурвыг байршуулсан нь урлагийн гурван салбарыг бэлгэдэнэ.

Одоогоор Charli АНУ дахь аяллаа дуусгаж байгаа бөгөөд тус бүс нутгийн сүүлчийн тоглолт баасан гарагт Лас Вегас хотод болно. Дараа нь 2 дугаар сард Европ руу явна.

Эх сурвалж: Variety (2026.10.22), TheWrap.

Зураг (Кристчөрчийн Hagley Park доторх Hagley Oval крикетийн талбай, 2007 оны архивын зураг: Phillip Capper / Wikimedia Commons, CC BY 2.0)

Энэтхэг пүрэв гарагт Кристчөрч хотод болсон таван тоглолтот Т20 цувралын нээлтийн тоглолтод Шинэ Зеландыг 4 хаалгаар (wicket) хожиж, цувралыг 1-0-ээр тэргүүллээ. 226 онооны хөөлтийг 19.4 овер (over)-т гүйцэтгэсэн нь тоглолтыг хурц болгов.

Тоглолтыг эхэлсэн Шинэ Зеланд Тим Сайферт, Финн Аллен нарын эхлэлээр пауэрплэйг (powerplay) 65-1 оноотой дуусгав. Аллен 24 бөмбөгөнд 45 оноо авчээ. Дараа нь Гленн Филлипс 40 бөмбөгөнд 8 дөрөв, 3 зургаатай, 82 оноотой гарахгүй (not out) тоглолт үзүүлж, баг 4 хаалганд 225 оноо цуглуулсан. Энэ нь Шинэ Зеландын Энэтхэгийн эсрэг гэрийн талбай дээрх Т20-ийн хамгийн өндөр оноо юм. Бевон Жэйкобс 31 оноо авч run out болсон.

Харин Энэтхэгийн нээлтчид Санжу Самсон, Абхишек Шарма хоёр 93 онооны түншлэл байгуулж хөөлтийг гайхалтай эхлүүлэв. Самсон 33 бөмбөгөнд 8 дөрөв, 4 зургаатай 67 оноо авсан бөгөөд пауэрплэйн төгсгөлд Энэтхэг 94-1 оноотой байв. Шинэ Зеланд дараа нь гурван хаалгыг хоёр хоорондоо хурдан унагааж эргэн тулгарсан ч ахлагч Шреяс Айер 28 бөмбөгөнд 42 оноо авч тэнцвэрийг буцаан, Наман Дхир 42 оноотой (not out) тоглолтоор ялалтыг баталгаажуулсан. Энэ нь Энэтхэгийн Т20-д хийсэн хамгийн өндөр амжилттай хөөлт болжээ.

Айер нээлтчид тоглолтыг тавьж өгч, бусад нь тэнцвэрийг барьж дуусгадаг гэж тайлбарлаад Дхирийн тайван, хүйтэн цуст байдлыг өндрөөр үнэлэв. Шинэ Зеландын ахлагч Митчелл Сантнер Энэтхэгийн нээлтчид дахин хүчтэй пауэрплэй хийж дарамт үзүүлснийг хэлж, дунд хэсэгт өөрсдөө сайн шахсан ч тэнцүү тоглолт болсон гэж дүгнэв.

Энэтхэгийн бүх таван боулер овер тутамд 10 ба түүнээс дээш оноо өгсөн. Дөрвөн жилийн дараа анхны Т20 олон улсын тоглолтдоо оролцсон Бхувнешвар Кумар 49 оноо өгч нэг ч хаалга унагаж чадсангүй.

Цувралын хоёр дахь тоглолт бямба гарагт мөн Кристчөрч хотод болно.

Эх сурвалж: Al Jazeera, Reuters (2026.10.22).

Зураг (Евро мөнгөн дэвсгэрт, архивын зураг: PawełMM / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)

Сүүлийн долоо хоногуудад Франц, Бельги, Итали, Португалийн гудамжинд олон зуун мянган хүн амьжиргааны өртөг өсөлт, бага цалин, байрны үнэ, сургуулийн дутуу санхүүжилтийг эсэргүүцэн жагсав. Франц дахь жагсаалд өнгөрсөн бямба гарагт улсын хэмжээнд 550,000 гаруй хүн оролцсон гэж Дотоодын яам мэдээлсэн.

Жагсаал засгийн газруудын хяналтаас гарахад хэцүү санхүүгийн хавчаарыг ил гаргалаа. Олон жилийн их зээлдэлтийн улмаас Европын олон орон өрөнд баригдсан бөгөөд тэр өр улам үнэтэй болж байна. Францын зээлийн өртөг 2002 оноос хойших хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн.

Олон улсын санхүүгийн хүрээлэн (IIF)-ийн мэдээлснээр засгийн газар, өрх, компанийн нийт өр 2026 оны эхний хагаст 10 их наяд доллароор өсөж, 365 их наяд доллараас давсан. Энэ нь дэлхийн хүн бүрт ойролцоогоор 44,000 доллар ногдох хэмжээ бөгөөд өсөлтийн ихэнх нь хөгжиж буй зах зээлээс гарчээ.

Хөгжингүй орнууд өнгөрсөн жилд засгийн газрын бондынхоо хүүд 3.3 их наяд доллараас дээш төлсөн. Энэ нь дэлхийн батлан хамгаалахад зарцуулж буй 3.1 их наяд, хиймэл оюунд 2.6 их наяд, цэвэр эрчим хүчинд 2.3 их наяд доллараас их байна. Хүүгийн төлбөр өсөх тусам сургууль, эмнэлэг, тэтгэврийн зардал багасаж, засгийн газар татвар нэмэх, зардал танах шахалтад ордог.

Засгийн газар банкнаас биш бонд зарж зээлдэг. Хөрөнгө оруулагч 100 еврогийн 10 жилийн бонд авбал 2.5 хувийн хүүтэй үед жилд 2.50 евро (нийт 25 евро), 5 хувийн хүүтэй үед жилд 5 евро (нийт 50 евро) хүү авч, 10 жилийн дараа үндсэн 100 еврогоо буцаан авна. Бондын үнэ буурахад өгөөж (yield) өсч, зээлдэх зардал нэмэгддэг.

Франц 10 жилийн бонддоо 5 орчим хувь төлж байгаа бол Герман 3.41 хувь төлж байна. Францын зээлийн өртөг Итали, Грекийг ч давсан бөгөөд евро ашигладаггүй Их Британи л илүү өндөр байна. 2010–2012 оны еврогийн өрийн хямралын үед ийм хэмжээний хүү зөвхөн Грек, Итали, Испани зэрэг хүнд байдалд орсон орнуудад ногддог байлаа.

Засгийн газрын өрөөр АНУ 41.4 их наяд доллароор (ДНБ-ий 127 хувь), Хятад 22.5 их наяд (104 хувь), Япон 8.7 их наяд (199 хувь, томоохон эдийн засгуудаас хамгийн өндөр харьцаа), Их Британи 4.4 их наяд (102 хувь) тус тус тэргүүлж байна. Франц 4.2 их наяд долларын өрөөр (ДНБ-ий 118.5 хувь) дэлхийд тавдугаарт бичигдэж, Итали 3.7 их наяд (138 хувь), Герман 3.5 их наяд (65 хувь) байна. ОУВС 2030 он гэхэд Францын өр ДНБ-ий 121.8 хувьд хүрнэ гэж таамаглаж байна.

Засгийн газрын зээлийн өртөг өсөх нь иргэдийн орон сууц, автомашин, кредит картын хүүд ч нөлөөлдөг.

Эх сурвалж: Al Jazeera (2026.10.22).

Зураг (Куала-Лумпур дахь утаа (2026 оны 9 дүгээр сар, AQI 200): Renek78 / Wikimedia Commons, CC0)

Индонезийн сүүлийн арван жилийн хамгийн хүчтэй ойн түймрээс үүссэн хорт утаа сүүлийн хоёр сарын турш Малайз, Сингапурын тэнгэрийг бүрхсэн тул хууль зүйн хариуцлага тооцохыг шаардах дуу хоолой нэмэгджээ. Түймрийн ихэнхийг Индонезийн далдуу модны тариалангийн эздийн газар цэвэрлэх үйл ажиллагаатай холбож байгаа бөгөөд 2 сая гаруй га талбай шатсан гэсэн тооцоо бий.

Онолын хувьд хилийн чанадын утааны хариуцлагыг тооцох дотоодын болон олон улсын хуулиудын цогц байдаг ч улс орнуудын тусгаар тогтнолыг хүндэтгэх мэдрэмж, хэрэгжүүлэх механизмгүй байдал, нотлох баримт цуглуулахад тулгардаг бэрхшээлээс болж практик дээр арга хэмжээ авахад хүндрэлтэй. 2002 онд баталсан Хилийн чанадын утааны тухай АСЕАН-ы гэрээ 11 гишүүнийг утаатай тэмцэхэд хамтран ажиллахыг үүрэгжүүлдэг боловч түүнд Олон улсын шүүх зэрэг шүүхийн байгууллагаар хэрэгжүүлэх заалт байхгүй, маргааныг зөвхөн хэлэлцээрээр шийддэг. Гэрээний зохицуулах алба Жакарта хотод энэ оны 4 дүгээр сард л нээгдсэн нь саналаас нь бараг дөрөвний нэг зууны дараа болсон хэрэг юм.

Сингапур 2014 онд баталсан хуулиараа хилийн чанадад гарсан үйл ажиллагаанд ч хариуцлага тооцох эрхтэй: зөрчигчид өдөрт 100,000 Сингапур доллар (дээд тал нь 2 сая доллар) хүртэл торгууль ногдоно. Энэ жил Байгаль орчны агентлаг Индонезид төвтэй 10 компанид түймэр түлэхээ зогсоох мэдэгдэл өгсөн ч өнөөдрийг хүртэл ганц компанийг ч шүүхэд өгөөгүй. Малайзын засгийн газар үүнтэй төстэй хууль батлах талаар бодож буйгаа хэлсэн ч 2023 онд нотлох баримтын бэрхшээлээс болж ийм төслөө орхисон байдаг.

Шүүхэд оруулахад хамгийн том саад нь бодит нотлох баримт: хиймэл дагуул, цаг уурын мэдээгээр сэжигтэн компанийг тодорхойлж болох ч гэм буруугийн нотолгоо Индонезийн эрх баригчдын хамтын ажиллагааг шаардана гэж Сингапурын Үндэсний их сургуулийн хуульч Алан Тан үзжээ. Компаниуд «түймэр бидний концессоос гадна эхэлж, тархсан» гэж өмгөөлөх магадлалтай.

Дипломат дарамт ч бий. Лхагва гарагт Индонезийн ерөнхийлөгч Прабово Субианто өөрийн улсыг «доромжлох дуртай» орнуудыг шүүмжилж, түймэрт хариуцлагатай гэж үзсэн гадаадын компаниудыг ил болгохоо амлав. Үүний өмнө Малайзын нэгэн улс төрч Индонезийг АСЕАН-д «гадуурхагдсан» улс шиг харьцах ёстой гэж мэдэгдсэн юм.

Шинжээчид зөвлөмж өгч байна: бүс нутагт зарагдах далдуу модны тос тогтвортой эх үүсвэртэй гэдгийг гэрчлэх сертификат шаардах, утаа гаргагч компаниудын бүтээгдэхүүнийг бойкотлох, тэдний санхүүжүүлэгч банкуудад ч хариуцлага тооцох зэрэг. Азийн байгаль орчны эрх зүйн хүрээлэнгийн захирал Мэттью Бэйрд Бээжингийн агаарын бохирдлыг Хятад 30 жил, их хэмжээний мөнгөөр бууруулсныг дурдаж, Зүүн Өмнөд Азид ч улс төрийн хүчтэй хүсэл зориг, олон шүүхийн хэрэг шаардлагатай гэжээ.

Эх сурвалж: Al Jazeera (Жон Пауэр, 2026.10.22).

Зураг (Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбай, архивын зураг: Bernard Gagnon / Wikimedia Commons, CC0)

Тээвэр хөгжлийн банк 2026 оны гуравдугаар улирлын санхүүгийн тайлангаа танилцуулж, 9 дүгээр сарын 30-ны байдлаар нийт активаа өмнөх оны мөн үеэс 45 хувиар өсгөж, 2.2 их наяд төгрөгт хүргэснээ мэдэгдлээ. Доорх тоо баримт нь банкны өөрийн тайлан, мэдэгдэлд үндэслэсэн болно.

Нийт зээлийн багцын үлдэгдэл 256 тэрбум төгрөгөөр буюу 31 хувиар нэмэгдэж, 1.1 их наяд төгрөгт хүрсэн. Харилцах, хадгаламжийн нийт үлдэгдэл өмнөх оны мөн үеэс 46 хувиар өсөж, 1.3 их наяд төгрөг болжээ. Тайлант хугацаанд банк 8.4 тэрбум төгрөгийн ашигтай ажилласан байна.

Зохицуулагч байгууллагын тогтоосон зохистой харьцааны үзүүлэлтүүдийг бүрэн хангасан: төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадварын харьцаа 39.2 хувь буюу зохистой түвшнээс 14.2 нэгж хувиар, өөрийн хөрөнгийн зохистой харьцаа 18.1 хувь буюу шалгуураас 6.1 хувиар давсан гэж банк мэдэгдэв.

Гуравдугаар улирлын онцлох үйл явдлаас: Fitch Ratings агентлаг банкны зээлжих зэрэглэлийг дахин баталгаажуулж, хэтийн төлвийг «Тогтвортой» гэж үнэлсэн. Банк Санхүүгийн Академи болон Европын Санхүүгийн Төлөвлөлтийн Холбоо (EFPA)-той хамтран Certified Private Banker олон улсын мэргэшүүлэх хөтөлбөрийг Монгол Улсад анх удаа хэрэгжүүлжээ.

Дэд бүтцийн салбарт банк «Экспортын зам I, II» төслүүдийн үндсэн андеррайтераар ажиллаж, нийт 160 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт татан төвлөрүүлсэн. Төслийн хүрээнд Тавантолгой – Гашуунсухайт чиглэлийн 240 км хатуу хучилттай автозам ашиглалтад орсон гэж банк мэдээлжээ. Мөн Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилттэй «Хөдөө аж ахуй, хөдөөгийн хөгжил төсөл-II»-ын хөнгөлөлттэй зээлийг дамжуулан олгох арилжааны банкуудын нэгээр сонгогдож, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яамтай гэрээ байгуулсан байна.

Нийгмийн хариуцлагын хүрээнд МУИС-ийн Бизнесийн сургуулийн багш нарын танхимыг шинэчлэн тохижуулж, Дөрөвдүгээр үйлдвэрийн хувьсгалын үеийн их сургууль – аж үйлдвэрийн хамтын ажиллагааны сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлыг ивээн тэтгэсэн аж.

Эдгээр нь банкны өөрийн мэдээлэл тул үзүүлэлтүүдийг бие даасан аудитын тайлан, Монголбанкны статистиктай харьцуулж хянах нь зүйтэй.

Зураг (Улаанбаатар хотын Энхтайваны өргөн чөлөө, архивын зураг: kelapstick / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)

Согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсон 65 жолоочийг илрүүлсэн талаар Тээврийн Цагдаагийн Алба мэдээллээ.

Цагдаагийн байгууллагаас өгсөн тайлбарт архи согтууруулах ундаа тархи, төв мэдрэлийн тогтолцооны үйл ажиллагааг дарангуйлдаг гэж онцолжээ. Үүний улмаас жолооч замын нөхцөл байдлыг зөв үнэлэх, аюулыг урьдчилан таних, тээврийн хэрэгслийг аюулгүй удирдах чадвараа алдаж, осол гарах эрсдэл нэмэгддэг.

Тиймээс согтууруулах ундаа хэрэглэсэн жолооч тээврийн хэрэгсэл жолоодохоос татгалзаж, өөрийн болон бусдын амь насыг болзошгүй эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэхийг цагдаагийн байгууллагаас анхааруулав.

Согтуугаар жолоодох нь зөвхөн жолоочид бус зорчигч, явган хүн, замын бусад оролцогчдод шууд аюул учруулдаг. Архи хэрэглэсэн тохиолдолд өөрөө жолоодохын оронд такси дуудах, согтуу үед жолоодох үйлчилгээ авах, эсвэл хамт яваа согтуу бус хүнд жолоо шилжүүлэх зэрэг аюулгүй сонголт бий. Хотын замын ачаалал ихтэй, өвлийн хүйтэн, хальтиргаатай нөхцөлд жолоочийн хариу үйлдлийн хурд бага зэрэг удаашрах нь ч ослын шалтгаан болдог тул эрүүл мэнд, хариуцлагатай байх нь чухал.

Архи хэрэглэснээс хойш хэдэн цаг өнгөрсөн ч хүний биед согтууруулах ундааны үлдэгдэл хэвээр байж болдог тул оройн цагаар уусан хүн маргааш өглөө жолоодохоосоо өмнө ч болгоомжлох хэрэгтэй. Өвлийн улиралд өдөр богиноссон, зам гулгамтгай болдог тул жолоочийн анхаарал, шийдвэр гаргах хурд бага зэрэг муудсан ч осол гарах магадлал эрс өснө. Тиймээс жолоодохоос өмнө согтууруулах ундаа огт хэрэглэхгүй байх нь хамгийн найдвартай арга юм.

Цагдаагийн байгууллага иргэдийг согтууруулах ундаа хэрэглээд жолоодохгүй байхыг уриалж, ийм зөрчлийг мэдсэн тохиолдолд мэдээлэхийг хүсдэг.

Зураг (Найруулагч Дени Вильнев): Gage Skidmore / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Amazon MGM Studios-ийн Жеймс Бондын дараагийн дүрийг сонгох ажил эцсийн шатандаа орсон гэж Deadline сэтгүүлд тулгуурлан Complex мэдээлэв. Ирэх долоо хоногт сүүлчийн шатны шалгалтын зураг авалтууд болох бөгөөд Жош О’Коннор, Каллум Тернер, Жак Лоуден нар шалгалтын санал авсан дөрвөн жүжигчний тоонд багтсан гэнэ. Энэ нь албан ёсоор батлагдаагүй мэдээлэл.

Шинэ 007 киног Дени Вильнев найруулах бөгөөд продюсерээр Эми Паскаль, Дэвид Хейман нар ажиллана. Amazon-ы бүтээлч хяналтад бүтэх анхны Бонд кино энэ. Кастингийн найруулагч Нина Голд 4 дүгээр сард багт нэгдэж, хэдэн долоо хоногийн турш жүжигчидтэй уулзсан гэж мэдээлжээ.

Хугацааны хувьд: Вильнев 6 дугаар сараас дараагийн шатны шалгалтад шалгарсан жүжигчдэд хувьдаа мэдэгдэж эхэлсэн. Шалгалтыг 8 дугаар сард явуулсан бөгөөд 9 дүгээр сар гэхэд Вильнев, продюсерууд, Amazon MGM Studios эцсийн жагсаалтыг гаргаж, шалгалтын саналуудыг тавьжээ. Эхэндээ таван-долоон жүжигчин, магадгүй арав гаруй хүн шалгагдана гэсэн таамаг байсан. The Hollywood Reporter Жейкоб Элорди шалгалтад орно гэсэн мэдээг үгүйсгэсэн байна.

Эми Паскаль өмнө нь Deadline-д өгсөн ярилцлагадаа шинэ Бондын нэрийг 2026 оныг дуустал зарлана гэж хэлсэн. Харин Amazon MGM Studios шалгалтын явцын талаар тодорхой мэдээлэл өгөхгүй гэдгээ мэдэгдээд, цаг нь болохоор Бондын хайрцагт шинэ мэдээ хуваалцахаа амласан. Дэниел Крэйг Бондыг сүүлчийн удаа таван кинонд бүтээж байсан.

Эх сурвалж: Deadline, Complex (2026.10.22)

Зураг (Равалпиндигийн крикетийн цэнгэлдэх хүрээлэн): Neweditorpk / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Пакистанд болж буй Пакистан, Англи, Шри Ланкийн гурван талт цувралын тоглолтод Англи багийн ахлагч Харри Брүүк нэг өдрийн олон улсын тоглолтын (ODI, 50 over-ын крикет) түүхэн дэх хамгийн хурдан 200 оноог авсан ч Шри Ланк 430 оноотой хөөлтөөр хожиж, Равалпиндид пүрэв гарагт болсон тоглолтыг өөрсдийн болголоо.

Брүүк 116 бөмбөгөнд 202 оноо авч (10 зургаа, 21 дөрөв), 114 дэх бөмбөгөөрөө 200 оноонд хүрсэн нь өнгөрсөн сард Энэтхэгийн Шубман Гилл Вест Индисийн эсрэг 117 бөмбөгөөр тогтоосон амжилтыг эвдлээ. Энэ нь Английн тамирчин ODI-д анх удаа авсан давхар зуу юм. Англи 50 over-т дөрвөн тамирчнаа алдаж 429 оноо цуглуулсан бөгөөд Пакистанд болсон ODI-д 400-аас дээш оноо хураасан нь анх удаа. Өмнөх дээд амжилт 375-3 байв. Мөн Жо Рүүт 66 бөмбөгөнд 69 оноо авч, Английн анхны 8,000 оноо хүрсэн тоглогч боллоо. Том Бэнтон 51 бөмбөгөнд 50, Вилл Жэкс 66 оноотой ялагдаагүй үлдсэн.

Шри Ланк хөөлтөө 24-2 болчихоод хурдаа авсан. Паван Ратнаяке 130, Авишка Фернандо, Дасун Шанака нар тус бүр 97 оноо авч, Ратнаяке Авишкатай гуравдугаар хос-д 166, Шанакатай 79 бөмбөгөнд 133 оноо нэмжээ. Сүүлийн over-т 8 оноо хэрэгтэй байхад Англи багийн Жош Тонг хоёр тамирчин гаргасан ч Жанит Лиянаж сүүлийн өмнөх бөмбөгийг зургаа болгож, 27 бөмбөгөнд 61 оноотой ялагдаагүй үлдэв. Шри Ланк 430-8 оноотой хоёр тамирчин үлдээж, нэг бөмбөг хэмнэн хожлоо.

Энэ нь ODI-ийн түүхэн дэх хоёр дахь хамгийн өндөр амжилттай хөөлт боллоо. Хамгийн өндөр нь 2006 онд Өмнөд Африк Австралийн тавьсан 435 оноог Йоханнесбургт хөөсөн тоглолт хэвээр байна.

Пакистан Шри Ланк, Англи хоёрыг хожсон байгаа бөгөөд цувралын дараагийн тоглолтод ням гарагт Лахорт Англитай тоглоно.

Эх сурвалж: AFP, Al Jazeera (2026.10.22)